وقف، سرمایه‌ای زنده برای حل مسائل جامعه

به گزارش خبرنگار بیرجند سلام، شامگاه ۱۱ شهریور، میز «دانشگاهیان و مردم» با موضوع «کارکردهای اجتماعی، اقتصادی وقف در استان» در میدان مادر بیرجند برگزار شد و دکتر مفید فردوسی، دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند، ظرفیت وقف را فراتر از کارکردهای سنتی آن دانست.

دکتر‌ مفید فردوسی با تأکید بر ضرورت بازتعریف فرهنگ وقف متناسب با نیازهای روز جامعه اظهار کرد: موقوفات نباید تنها در همان کارکردهایی که در گذشته برای آنها تعریف شده اند، باقی بمانند و نیت واقفان می تواند در مسیر نیازهای آموزشی، درمانی، اجتماعی و اقتصادی مردم به کار گرفته شود.

یک خیر که بعد از مرگ هم ادامه پیدا می کند

وی با اشاره به حدیث پیامبر اکرم(ص) درباره باقیماندن آثار «صدقه جاریه»، «علمی که دیگران از آن بهره مند شوند» و «فرزند صالحی که دعا کند»، وقف را از روشن ترین نمونه های صدقه جاریه عنوان کرد و افزود: این سنت علاوه بر استمرار خیر، ظرفیت پشتیبانی از علم و دانش را نیز دارد.

دانشیار جغرافیایی دانشگاه بیرجند، مفهوم وقف را نیز تشریح کرد و گفت: وقف در معنای لغوی، ایستادن و از حرکت بازماندن است و در مفهوم فقهی و حقوقی، حبس اصل مال و اختصاص منافع آن به امور خیر و نیت مشخص واقف را شامل می‌شود

چهار رکن، از واقف تا متولی

فردوسی چهار رکن اصلی وقف را «واقف، موقوفه، موقوف علیه و متولی» برشمرد و توضیح داد: واقف باید مالک مال باشد، موقوفه مال یا ملکی است که وقف می شود، موقوف علیه از منافع آن بهره می‌برد و متولی مسئول اداره موقوفه است.

وی درباره یک تصور رایج نیز اظهار کرد: همه موقوفات توسط اداره اوقاف اداره نمی‌شوند، در بسیاری از موارد، واقف برای موقوفه متولی یا ناظر تعیین کرده و اداره آن به خانواده یا فرد مشخصی سپرده شده است و اداره اوقاف در موقوفات فاقد متولی مشخص، نقش قانونی خود را ایفا می‌کند.

وقف فقط مسجد نیست

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند با اشاره به تقسیم موقوفات به «انتفاعی» و «منفعتی» عنوان کرد: مسجد نمونه‌ای از وقف انتفاعی است، اما در وقف منفعتی، درآمد حاصل از ملک یا دارایی برای همان هدفی هزینه می‌شود که واقف در نظر گرفته است.

فردوسی همچنین موقوفات را از نظر بهره مندان به «عام» و «خاص» تقسیم کرد و افزود: در موقوفات عام، فقرا، طلاب و عموم مردم می‌توانند در شمار بهره مندان قرار گیرند و در موقوفات خاص، افراد یا گروه مشخصی مورد نظر واقف هستند.

قدیمی ترین ردپای وقف، ۹۰۷ هجری

وی با اشاره به سابقه تاریخی وقف بیان کرد: این سنت حتی پیش از اسلام وجود داشته و اسلام با تأیید و نهادینه کردن آن، وقف را به یک نهاد اجتماعی اثرگذار تبدیل کرده است.

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند قدیمی ترین سند وقفی شناسایی شده در خراسان جنوبی را مربوط به سال ۹۰۷ هجری قمری دانست و گفت: مدرسه حبیبیه فردوس با وقف میرزا حبیب‌الله فرزند علاءالدین تونی، از قدیمی ترین نمونه های دارای سند معتبر در استان است.

فردوسی از یک وقف قدیمی دیگر نیز نام برد و افزود: مسجدی در دشت بیاض در سال ۹۲۰ هجری قمری وقف شده که بخشی از آن به مسجد جامع و بخشی دیگر برای تهیه غذا و نان و توزیع میان نیازمندان در ایام عید اختصاص یافته است.

از صفویه تا قاجار، بزرگ تر شدن دایره وقف

وی درباره تحولات تاریخی وقف اظهار کرد: در دوره صفویه، موقوفات مرتبط با عزاداری سیدالشهدا(ع) گسترش چشمگیری پیدا کرد و در دوره قاجار نیز حسینیهدها، تکیه ها، آموزش، قرآن و امور اجتماعی به حوزه های وقف وارد شدند.

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند تعداد موقوفات خراسان جنوبی را نزدیک به ۱۰ هزار مورد اعلام کرد و ادامه داد: شاید حدود ۸۰ درصد این موقوفات با عزاداری سیدالشهدا(ع) ارتباط داشته باشند، مسئله ای که ریشه در تلاش مردم دوره های مختلف برای زنده نگه داشتن مجالس عزاداری دارد.

۱۰ هزار موقوفه، سرمایه‌ای که هنوز ظرفیت دارد

فردوسی با اشاره به تغییر تدریجی کارکرد وقف گفت: دامنه موقوفات در گذر زمان از عزاداری فراتر رفته و آموزش، درمان، کمک به نیازمندان و مسائل اجتماعی را نیز دربر گرفته است.

وی تحولات دوره پهلوی و اصلاحات ارضی را نیز مورد توجه قرار داد و اظهار کرد: بخشی از موقوفات در آن دوره از وضعیت وقفی خارج شدند، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی و دستور امام خمینی(ره) برای بازگرداندن موقوفات، بخشی از این املاک دوباره احیا شدند.

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند ماندگاری وقف را یکی از ویژگی های مهم آن دانست و افزود: ممکن است اجرای نیت واقف برای مدتی متوقف یا از مسیر اصلی فاصله بگیرد، اما وقف صحیح می‌تواند دوباره به نیت اولیه خود بازگردد.

یک نفر نمی‌تواند، مردم با هم می‌توانند

فردوسی با اشاره به ظرفیت وقف مشارکتی گفت: اجرای یک طرح وقفی الزاماً به توان مالی یک فرد وابسته نیست و افرادی که امکان ساخت کامل مسجد، مدرسه یا اجرای یک پروژه بزرگ را ندارند، می‌توانند متناسب با توان خود در آن مشارکت کنند.

وی نمونه هایی از طرح های مشارکتی در مشهد را مورد اشاره قرار داد و عنوان کرد: این شیوه، زمینه حضور اقشار مختلف جامعه در عرصه وقف را فراهم می‌کند و دامنه مشارکت مردم را افزایش می‌دهد.

مدرسه‌ها با پول وقف می‌چرخیدند

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند با اشاره به نقش وقف در آموزش خراسان جنوبی اظهار کرد: مدرسه معصومیه بیرجند و مدرسه جعفریه قائن از جمله مراکز آموزشی هستند که در دوره های تاریخی از موقوفات بهره برده‌اند.

فردوسی خبر داد: در دوره‌ای حدود ۳۰ مدرسه با درآمد موقوفات اداره می شدند، اما با دولتی شدن مدارس، تأمین هزینه های آنها بر عهده دولت قرار گرفت.

وی موقوفات جدید در حوزه آموزش را نیز مورد توجه قرار داد و افزود: وقف هایی برای تأمین لوازم التحریر دانش آموزان کم برخوردار، اردوهای آموزش و پرورش و حمایت از نیازمندان شکل گرفته است و این نمونه ها نشان میدهد نیازهای روز جامعه می تواند موضوع وقف های جدید باشد.

دانشگاه ها، ظرفیتی که دیر جدی گرفته شد

فردوسی با اشاره به تجربه دانشگاه های بزرگ جهان گفت: دانشگاه ها باید زودتر از این به سمت توسعه موقوفات علمی حرکت می کردند، دانشگاه های بزرگ انگلستان و آمریکا از منابع وقفی برای تقویت فعالیت های علمی و آموزشی استفاده می‌کنند، در حالی که این ظرفیت در دانشگاه های ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

وی وقف حدود ۷۰۰ جلد کتاب ارزشمند از سوی یک خانواده در دانشگاه بیرجند را نمونه ای از حرکت در این مسیر دانست و اظهار کرد: این اقدام می تواند آغازگر شکل گیری موقوفات بیشتر در حوزه علم و دانشگاه باشد.

۱۰ مغازه برای داروی نیازمندان

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند با اشاره به موقوفه آذرکار بیرجند افزود: این موقوفه ۱۰ باب مغازه دارد و درآمد حاصل از آنها برای تأمین داروی افراد نیازمند هزینه می شود.

فردوسی این موقوفه را نمونه‌ای از پیوند مستقیم درآمد وقف با یک نیاز اجتماعی دانست و عنوان کرد: بخشی از مشکلات دارویی افراد نیازمند از محل درآمد این موقوفه پوشش داده می شود.

حتی برای گربه ها هم وقف انجام شده است!

وی با اشاره به «موقوفه گربه» در بیرجند گفت: وجود چنین موقوفه‌ای نشان می‌دهد موضوع وقف در دوره های مختلف، حتی به مسائل خاصی مانند حمایت از حیوانات نیز رسیده است.

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند تأکید کرد: وقف نباید تنها به عزاداری سیدالشهدا(ع) محدود شود و مسجد، مدرسه، دانشگاه، درمان، حمایت از نیازمندان و حل مسائل اجتماعی، همگی ظرفیت تبدیل شدن به موضوع وقف را دارند.

۳۳ رقبه برای یک مجموعه فرهنگی

فردوسی با اشاره به موقوفه عبدالعلی خان در بیرجند اظهار کرد: این موقوفه ۳۳ رقبه دارد و برای ایجاد مجموعه‌ای فرهنگی شامل مسجد، حسینیه، کتابخانه و آب انبار در نظر گرفته شده است.

وی بازخوانی وقف نامه و پیگیری نیت واقف را ضروری دانست و افزود: اجرای دقیق آنچه واقف در وقف نامه تعیین کرده، نیازمند نظارت و پیگیری است تا موقوفه از مسیر اصلی خود فاصله نگیرد.

وقف نامه‌ نباید به فراموشی سپرده شود

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند با اشاره به نقش تاریخی علما در حفظ اسناد موقوفات عنوان کرد: علما در گذشته اطلاعات موقوفات را در دفاتر ثبت می‌کردند تا اگر اصل وقف نامه از بین رفت، سابقه وقف و نیت واقف همچنان قابل شناسایی باشد.

فردوسی درباره موقوفات اهل سنت در خراسان جنوبی نیز گفت: در مناطقی مانند درمیان، گزیک و آواز، موقوفات متعددی برای مساجد، عزاداری سیدالشهدا(ع) و مناسبت های مربوط به رحلت و شهادت پیامبر اکرم(ص) وجود دارد.

وی دقت جامعه اهل سنت در تنظیم و ثبت وقف نامه ها را مورد توجه قرار داد و پیشنهاد کرد: واقفان علاوه بر تحویل وقف نامه به اداره اوقاف، نسخه‌ای از آن را نیز به صورت رسمی در سازمان ثبت اسناد ثبت کنند تا نیت واقف برای نسل های آینده محفوظ بماند.

وقف باید با نیاز هر دوره نفس بکشد

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند با تأکید بر ضرورت فرهنگ سازی برای وقف های جدید اظهار کرد: آگاهی مردم باید به سمتی هدایت شود که نیازهای واقعی جامعه در زمان ایجاد موقوفه مورد توجه قرار گیرد.

فردوسی به نمونه هایی از وقف در شرایط جنگی نیز اشاره کرد و افزود: اختصاص درآمد موقوفات به نیازهای مرتبط با شرایط جنگ نشان میدهد این سنت می‌تواند متناسب با نیازهای هر دوره، کارکردهای تازه‌ای پیدا کند.

رسانه ها، راه عبور وقف از گذشته به آینده

وی با تأکید بر نقش رسانه ها، روحانیون و مدیران فرهنگی در معرفی ظرفیت های وقف گفت: اطلاع رسانی درباره کارکردهای متنوع وقف میتواند نگاه جامعه را از یک برداشت محدود فراتر ببرد.

دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند آموزش، دانشگاه، درمان، حمایت اجتماعی و حل مسائل روز جامعه را از مهمترین عرصه های قابل توجه برای وقف های جدید عنوان کرد و افزود: بازشناسی این ظرفیت تاریخی، میتواند موقوفات خراسان جنوبی را از یک میراث صرفاً تاریخی به سرمایه ای زنده و اثرگذار برای آینده جامعه تبدیل کند.